DNYS blog – Vrijheid van binnen – over moksha en de ruimte die al in je zit

Op 5 mei vieren we de vrijheid.

En meestal denken we bij vrijheid aan iets buiten onszelf. Aan omstandigheden, keuzes en de ruimte om te kunnen gaan en staan waar je wilt. 

Maar er is ook een andere vorm van vrijheid. Eentje die niet afhankelijk is van wat er om je heen gebeurt, want – hoe graag we dat soms ook willen – we hebben niet altijd overal invloed op.

In de yogafilosofie wordt die innerlijke vrijheid moksha genoemd. Vaak wordt moksha uitgelegd als bevrijding uit de cyclus van geboorte en dood, maar je kunt het juist ook als iets heel menselijks zien. Iets wat je hier, in dit leven, al kunt ervaren. 

Wat is moksha?

In veel traditionele teksten wordt moksha gezien als het eindpunt van een lange weg. Een staat van verlichting waarin alle karma is opgelost. Maar er is ook een andere manier om ernaar te kijken.

Moksha is juist ook bevrijding binnen dit leven. Niet iets waar we op moeten wachten of als doel om na te streven. Moksha is dan juist een kwaliteit van hoe je bent in het hier en nu. 

Je zou kunnen zeggen: moksha ontstaat op het moment dat je iets minder vast komt te zitten in je eigen hoofd. In je automatische reacties. En in de verhalen die je blijft herhalen over jezelf, over anderen, of over hoe dingen zouden moeten zijn.

In de yogatraditie wordt dat ook wel samskara genoemd: indrukken uit het verleden die zich opstapelen en langzaam patronen worden.

Sommige daarvan zijn heel helpend. Zonder die patronen zou je niet eens weten hoe je moet lopen, praten of functioneren in de wereld, maar andere patronen kunnen je juist beperken.

Denk aan overtuigingen als: ik ben niet goed genoeg, of ik moet alles onder controle houden om me veilig te voelen. Of een onderliggende angst die maakt dat je jezelf klein houdt, terwijl er eigenlijk ruimte is om iets nieuws te proberen.

Ook dat zijn samskara’s. 

Het leggen van die patronen is heel menselijk. Je lichaam en brein proberen je namelijk te beschermen op basis van wat je eerder hebt meegemaakt. 

Er ontstaat echter een kleine opening op het moment dat je die patronen gaat zien, in plaats van er automatisch in mee te gaan. Dat is namelijk waar vrijheid begint: als je inziet dat je een keuze hebt in hoe je ergens mee omgaat.

Wat als vrijheid van binnen ontstaat?

Als je het zo bekijkt, verschuift de betekenis van vrijheid. Het gaat minder over: ik ben vrij om te doen wat ik wil. En meer over: ik hoef niet meer automatisch te doen wat mijn patronen me ingeven en kan me op een nieuwe manier leren verhouden.

Daar hoort ook bij dat we controle leren durven loslaten. Want hoe meer je alles probeert te controleren, hoe minder ruimte je vaak ervaart. 

Dat kan in kleine dingen zitten:

• bijvoorbeeld in spanning durven voelen, zonder het meteen op te willen lossen;
• of een emotie ervaren, zonder er direct een verhaal aan te hangen. 

Vrijheid zit dan in een bewuste pauze, waarin je voelt dat je een keuze hebt in hoe je reageert en in hoeverre je ‘lijdt’ onder wat je ervaart. 

En misschien herken je dat al wel: op momenten van bewustzijn in een yogales, tijdens meditatie, of zelfs tijdens de afwas. Zo’n moment waarop alles even wat stiller wordt en waarop je in staat bent iets met nieuwe ogen te zien.

Dat zijn kleine glimpjes van moksha.

Er is niet één weg

Volgens de yogafilosofie zijn er verschillende manieren om moksha of bevrijding te bereiken; verschillende ingangen, die elkaar eigenlijk aanvullen: 

• Jnana yoga (kennis)
  Door te onderzoeken wat waar is en wat niet. Door te zien hoe je denken werkt, je gedachten en verhalen in je hoofd te bevragen.
• Bhakti yoga (toewijding)
  Door je te verbinden met iets groters dan jezelf. Dat kan het leven zelf zijn, de natuur, liefde, of iets wat voor jou betekenis heeft. Het gaat om overgave en vertrouwen.
• Karma yoga (handelen)
  Door te doen wat gedaan moet worden, zonder dat alles om het resultaat hoeft te draaien. Bijvoorbeeld iets doen voor een ander, zonder daar direct iets voor terug te verwachten. Of simpelweg aanwezig zijn in wat er voor je ligt, zonder dat het perfect hoeft.
• Raja yoga (meditatie en discipline)
  Door stil te worden, je aandacht te trainen en steeds weer terug te keren naar het nu.

Moksha kun je al in kleine verschuivingen vinden.

Vrijheid is namelijk niet alleen iets wat je krijgt of wat je alleen kunt ervaren als externe omstandigheden kloppen. 

Het is ook iets wat langzaam ontstaat van binnenuit.